Poniżej znajdziecie Państwo odpowiedzi na pytania, które najczęściej pojawiają się w sytuacji nietrafionej darowizny. W artykule postaram się po krótce wyjaśnić czym jest darowizna i co zrobić w sytuacjach, w których konieczne jest jej odwołanie. Zapraszam!
Czym jest darowizna? W jakiej formie należy zawrzeć umowę darowizny? Czy można cofnąć darowiznę? Czy można anulować darowiznę? Czy można odwołać darowiznę? Ile jest czasu na odwołanie darowizny? Kiedy można odwołać darowiznę? Czy można cofnąć darowiznę po 5 lub 10 latach od jej dokonania? Jaka jest forma oświadczenia o odwołaniu darowizny? Czym jest rażąca niewdzięczność? Jak udowodnić rażącą niewdzięczność? Kiedy nie można odwołać darowizny? Czy spadkobierca może odwołać darowiznę?
Czym jest darowizna?
Darowizna opisana została w Księdze Trzeciej Kodeksu Cywilnego, w Tytule XXXIII. Zgodnie z treścią art. 888 kc darowizna stanowi umowę, na podstawie której darczyńca (osoba przekazująca składnik majątku) zobowiązuje się do nieodpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego (osoby otrzymującej składnik majątku) kosztem swojego majątku. Darowizna jest zatem umową, nie jednostronną czynnością prawną. Umowa darowizny, choć zbliżona może wydawać się do jednostronnej czynności prawnej, jest w istocie jednostronnie zobowiązującą umową nazwaną.
W jakiej formie należy zawrzeć umowę darowizny?
W art. 890 kc, wyraźnie wskazano, że darowizna powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Jest to zasada, od której jednak istnieją odstępstwa. Darowizna, która została dokonana, bez zachowania formy aktu notarialnego, również staje się ważna, jeśli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Zatem przykładowo przekazując środki finansowe na rzecz innej osoby, zawieramy umowę darowizny, nawet jeżeli nie została ona potwierdzona pismem. Nie ma jednak możliwości darowania nieruchomości bez zachowania formy aktu notarialnego. Dla darowania nieruchomości zastrzeżona jest forma aktu notarialnego – każda inna forma przekazania nieruchomości będzie czyniła darowiznę nieważną (zatem nie wywołującą skutków prawnych).
Czy można cofnąć/anulować/odwołać darowiznę?
Poprawne sformułowanie w tym przypadku do odwołanie darowizny. Można odwołać darowiznę zarówno wykonaną jak i jeszcze niewykonaną, o czym więcej poniżej.
Odwołanie darowizny niewykonanej
Zgodnie z treścią art. 896 kc w sytuacji, w której po zawarciu umowy darowizny, okaże się, że stan majątkowy darczyńcy, uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.
Odwołanie darowizny wykonanej
Zgodnie z treścią art. 898 kc darczyńca może odwołać darowiznę wykonaną jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.
Zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu.
Zgodnie zaś z treścią art. 897 kc jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.
W jakiej formie należy odwołać darowiznę?
Darowiznę można odwołać na podstawie oświadczenia o odwołaniu darowizny, złożonego obdarowanemu przez darczyńcę (lub prawidłowo umocowanego do tego pełnomocnika) na piśmie (art. 900 kc). Przepisy kodeksu cywilnego nie nakładają przy tym na darczyńcę obowiązku zachowania żadnej szczególnej formy jak np. podpisu notarialnie poświadczonego. Wystarczy bowiem by oświadczenie dotarło do obdarowanego na piśmie, w taki sposób, by mógł on się z nim zapoznać.
Ile jest czasu na odwołanie darowizny? Czy można odwołać darowiznę po 5 lub 10 latach?
Zgodnie z treścią art. 899 § 3 kc, darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Może się wydawać, że okres ten jest krótki i mało prawdopodobne jest jego zachowanie. Nic bardziej mylnego. Roczny okres wskazany w przepisie jest uzasadniany potrzebą eliminowania niepewności po stronie obdarowanego. Przyjąć należy, że skoro uprawniony przez rok darowizny nie odwołał, to albo obdarowanemu przebaczył, albo nie odczuł, że zachowanie obdarowanego nosi znamiona zachowania niewdzięcznego. Rażąca niewdzięczność może objawiać się bowiem w różnego rodzaju zachowaniach obdarowanego, m.in. przykładowo na stosowaniu przemocy wobec darczyńcy przez obdarowanego lub zaniechaniu w postaci braku opieki nad schorowanym darczyńcą. Sądy, w tym Sąd Najwyższy, wypowiadały się wielokrotnie, że gdy rażąco niewdzięczne zachowanie ma charakter ciągły (dotyczy to zwłaszcza zaniechania), termin roczny należy liczyć od chwili, w której stan rażąco niewdzięcznego zachowania ustał. Co za tym idzie termin wskazany w wyżej wymienionym przepisie, nie jest terminem przedawnienia, a terminem o charakterze prekluzyjnym. Dodatkowo badaniu podlega moment dowiedzenia się o podstawach odwołania darowizny, a nie moment wystąpienia rażącej niewdzięczności.
Zatem upływ 5 czy 10 lat od dokonania darowizny nie przekreśla szans darczyńcy na skuteczne odwołanie darowizny i odzyskanie przedmiotu darowizny.
Kiedy nie można odwołać darowizny?
Darowizny nie można odwołać w kilku przypadkach. Po pierwsze, zgodnie z treścią art. 902 kc, darowizny odwołać nie można, jeśli czyni ona zadość zasadom współżycia społecznego. Dotyczyć to może sytuacji, w której darczyńca obdarowuje osobę, która znajduje się w niedostatku (np. własne dziecko), sam będąc przy tym osobą zamożną.
Ponadto, darczyńca nie może odwołać darowizny jeżeli, co prawda doszło do rażącej niewdzięczności, jednak darczyńca przebaczył obdarowanemu. O sytuacji takiej mów art. 899 kc.
Czy spadkobierca może odwołać darowiznę?
Spadkobierca będzie mógł odwołać darowiznę dokonaną przez spadkodawcę, w sytuacji rażącej niewdzięczności obdarowanego, tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy (art. 899 § 2 kc.)
Czym jest rażąca niewdzięczność?
Pojęcie „rażącej niewdzięczności” wywodzone jest z powinności wdzięczności, którą winien okazywać obdarowany względem darczyńcy z uwagi na nieodpłatne przysporzenie majątkowe, które stało się jego udziałem. Znamion rażącej niewdzięczności nie wyczerpują z reguły czyny nieumyślne obdarowanego, a nawet drobne czyny umyślne nie wykraczające poza zwykłe spory życiowe czy incydentalne nieporozumienia. Chodzi więc o zachowania kwalifikowane nieprzyjaznym zamiarem, znacznym nasileniem złej woli, rozmiarem wyrządzonej szkody czy krzywdy, intensywnością czy długotrwałością konfliktu i powtarzalnością w jego ramach nagannych działań (zaniechań) obdarowanego (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 marca 2022 r. V ACa 574/21). Rażąca, a więc kwalifikowana niewdzięczność to takie postępowanie obdarowanego, które polega na umyślnym zawinionym działaniu lub zaniechaniu, skierowanym przeciwko darczyńcy i które uznać należy, z punktu widzenia powszechnie obwiązujących zasad etycznych, za niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę, wykraczające poza zwykłe konflikty rodzinne. Przykładem rażącej niewdzięczności może być popełnienie przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu, czci albo mieniu, ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych, naruszenie godności osobistej ze świadomością i w nieprzyjaznym zamiarze.
Jak udowodnić rażącą niewdzięczność?
Najskuteczniejszym dowodem w sytuacji rażącej niewdzięczności może się okazać wyrok karny przeciwko osobie obdarowanej. Jednocześnie w sprawach, do których dochodzi w wyniku braku zwrotu przedmiotu darowizny, Sąd bardzo często przesłuchuje również świadków. Przydatne mogą okazać się nagrania audio i wideo, jeżeli obdarowany dopuszczał się względem darczyńcy zachowań nagannych, a darczyńcy udało się to zarejestrować.
Podsumowanie
Jak wynika z powyższego artykułu, odwołanie darowizny, choć może się wydawać skomplikowane, jest możliwe, zarówno co do darowizny jeszcze niewykonanej jak i tej, do której wykonania już doszło. W przypadku konieczności odwołania darowizny, w tym braku zwrotu przedmiotu darowizny przez obdarowanego, konieczna może okazać się pomoc profesjonalnego pełnomocnika. W przypadku pytań, zapraszam do kontaktu.
Z wyrazami szacunku, Adw. Magda Szymura
Adwokat Magda Szymura 